Z przeszłości Bielska-Białej: BIAŁA

6 i 7 października br.  odbyła się konferencji naukowej zorganizowana przez Archiwum Państwowe w Katowicach Oddziału w Bielsku-Białej oraz Bielsko-Bialskiego Towarzystwa Historycznego. Spotkania z miłośnikami czasu przeszłego odbyły się w nowym gmachu Archiwum Państwowego w Katowicach Oddział w Bielsku-Białej. Na wydarzenie przybył Przemysław Drabek, wiceprzewodniczący Rady Miejskiej w Bielsku-Białej oraz miłośnicy historii i archiwiści.

Jest to trzecia konferencja naukowa zorganizowana przez BBTH. Tym razem odbyła się ona pod hasłem: Z przeszłości Bielska-Białej: Biała, a historycy i archiwiści w sposób szczególny zajęli się miastem Białą.

Konferencje otworzył i powitał zebranych dr Maciej Bujakowski, prezes BBTH, a wprowadzenie do zagadnienia przedstawił dr Jerzy Polak honorowy prezes BBTH. – To kolejna nasza konferencja, która ukazuję historie miasta poprzez przybliżenie dziejów poszczególnych dzielnic. Tym razem naszym tematem przewodnim jest Biała i jej historia. Pamiętając o tym, że miasto bez historii przestaje istnieć przedstawione tutaj zagadnienia zostaną wydane w kolejnym tomie naszych Prac Historycznych – mówił dr Jerzy Polak.

Pierwszy wykład przedstawiła Katarzyna Kwaśniewicz, która podzieliła się  odkryciami jakie dokonała podczas konserwacji pergaminowej karty z księgi „Prothocollum Inscriptionis Privilegiorum et ius Civitatis Bialensis”. Następnie Piotr Kenig przedstawił numerację konskrypcyjna domów miasta Białej w latach 1778-1914 i wszystkie zawiłości z tym związane. Później dr Jerzy Polak zaprosił słuchaczy na spacer dawną ulicą Szpitalną i przedstawił jej historyczne obiekty ukazując przy okazji tło obyczajowe ich powstania .

Drugą część konferencji rozpoczął wykład pt. Szkoły średnie Towarzystwa Szkoły Ludowej w Białej, który przedstawił Paweł Böttcher. Natomiast dr Ewa Janoszek przedstawiła, bogato ilustrowany slajdami,  rozwój przestrzenny i architektoniczny Białej do 1939 roku, a Jacek Kachel omówił kilka  wielkich wydarzeń i inwestycji jakie dokonano w Białej. Po nim o lasach miasta Białej mówił Jakuba Krajewski. Całość dopełnił pokaz filmów, na którym Wojciech Kominiak zaprezentował impresje z dawnej Białej, który wzbudził dużą nostalgie wśród  widzów.

W ostatniej części Michał Jarnot przedstawił pożar młyna Neumanna w Białej w 1946 roku, a Przemysław Czernek mówił na temat roli nowych projektów architektonicznych i urbanistycznych w procesie integracji Białej Krakowskiej z województwem katowickim po 1951 roku. Całość pierwszego dania zakończył wykład kierownika archiwum Pawła Hudzika, który przedstawił proces scalania „bialskiego” zasobu archiwalnego w nowej siedzibie Archiwum Państwowego w Białej. Jego szef Paweł Hudzik przedstawiał czym dysponuje placówka, która mu już ponad 3.5 tysiąca kilometrów akt i doskonale wyposażoną pracownie naukową.

W drugim dniu konferencji tradycyjnie odbyła się wycieczka ulicami Białej. Zwiedzanie które prowadzili dr Ewa Janoszek i Piotr Kenig odbyło się pod tytułem: Od Traktu Cesarskiego do ulicy Głównej. Z dziejów ulicy 11 Listopada.

STRESZCZENIA:

Jerzy  Polak

"Dawna ulica Szpitalna z jej historycznymi obiektami"

Obecna ulica Romana Dmowskiego nosiła do 1951 roku nazwę Szpitalna (Spitalgasse) i jest jedną z najstarszych ulic Białej. Położona jest między potokiem Niwka a zakolem rzeki Białej, na dawnym południowym fragmencie Kamieńca lipnickiego wykorzystywanym do XVIII w. jako tereny rolne oraz miejsce bielenia płótna, wydzierżawianym zresztą przez mieszczan bielskich. Po powstaniu osady Biała i przeobrażeniu jej w 1613 roku w samodzielną gminę tędy właśnie pobiegła granica między nią a Lipnikiem, która od 1723 roku stanowiła także granicę między nowo lokowanym miastem a tworzącym się Przedmieściem, włączonym w 1760 r. do Białej.

Pierwsze domy rzemieślników bialskich powstały przy niej około połowy XVIII w., w 1766 r. został ulokowany obok nich drewniany browar miejski, który swoją działalność zakończył w 1873 r. Naprzeciwko niego stanął w 1774 r. (po I rozbiorze Polski) drewniany austriacki lazaret wojskowy, który funkcjonował do około 1855 roku, pełniąc także rolę cywilnego szpitala. Właśnie od tego obiektu cała droga została nazwana ulicą Szpitalną, która po raz pierwszy została ona wymieniona w tzw. katastrze józefińskim z 1787 r. Trzecim historycznym obiektem, który pojawił się przy ulicy był Szpital Miejski, który został otwarty w 1847 r. Mieścił się w rodzinnym domu Giełdanowskich, których przedstawiciel ks. dr Jan Giełdanowski zapisał go w testamencie miastu. Szpital ten został przeobrażony w 1861 r. w Szpital Powszechny (Powiatowy) i był finansowany przez władze krajowe Galicji. Funkcjonował w tym miejscu do 1910 r., po czym został rozbudowany na kamienicę urzędniczą (wyburzoną w 1979 r.). Przy ul. Szpitalnej wyrosła także w 1912 r. prywatna synagoga ortodoksów bialskich, zburzona przez Niemców po 1939 r., stał także parterowy domek na rogu z ul. Zamkową, w którym w latach 1904-1911 mieszkał i prowadził działalność ks. Stanisław Stojałowski, budziciel polskości w Bielsku i Białej, wybitny działacz chłopski i robotniczy, poseł i redaktor „Wieńca-Pszczółki”.  

Paweł Böttcher

 "Szkoły średnie Towarzystwa Szkoły Ludowej w Białej - streszczenie referatu"

Autor w swoim referacie omawia działalność polskich szkół średnich, jakie istniały do 1918 roku w Białej, pod patronatem Towarzystwa Szkoły Ludowej – gimnazjum realnego i seminarium nauczycielskiego. Punktem wyjścia do tych rozważań jest społeczno-polityczna sytuacja w Białej na przełomie XIX i XX wieku, a zwłaszcza ówczesne relacje polsko-niemieckie. Autor nakreśla stosunek władz miasta, zdominowanych przez Niemców, do kwestii rosnących aspiracji polskich środowisk, w tym w dziedzinie oświaty. Szczególną uwagę autor zwraca na problemy podstaw istnienia obydwóch placówek edukacyjnych, czyli kwestię źródeł finansowania, a także posiadania przez te szkoły tzw. prawa publiczności, dzięki któremu uczniowie wspomnianych szkół, bądź ich absolwenci mogli otrzymywać świadectwa o takiej samej randze jak dokumenty szkół publicznych. Znaczące miejsce zajmuje w związku z tym sprawa przejęcia szkół przez rząd austriacki, czyli ich finansowania z budżetu centralnego, o co od samego początku się starano, a co zostało pomyślnie załatwione jedynie w odniesieniu do gimnazjum, ale dopiero w 1918 roku. Zwraca się również w referacie uwagę na znaczenie obydwóch szkół z punktu widzenia rozwoju polskiej świadomości narodowej. Obydwie szkoły były bowiem placówkami wychowującymi polską młodzież w duchu patriotycznym, przywiązania do narodowej historii, tradycji i obyczajów, rozbudzały świadomość patriotyczną, a także znajomość języka polskiego, która była kwestią mocno zaniedbaną, z uwagi na brak polskich szkół przez cały okres XIX stulecia. Część tekstu poświęcona jest kwestii środowiska uczniowskiego i nauczycielskiego, w tym roli jaką odegrały te grupy w przejmowaniu władzy w mieście przez Polaków w listopadzie 1918 roku. 

Przemysław Czernek

Urbanistyka Białej Krakowskiej i Bielska "szła" do 1951 roku zasadniczo odrębnymi drogami. W pierwszej połowie XX wieku miasto Bielsko doczekało się co najmniej trzech spójnych planów urbanistycznych. Zaś miasto Biała Krakowska nie miało tyle szczęścia, gdyż wszelki próby regulacji zabudowy nie doczekały się zatwierdzenia przez władze miejskie. Po połączeniu miast w 1951 roku planiści przystąpili do prac. Przed stworzeniem nowego planu zagospodarowania przestrzennego należało wykonać nowe pomiary geodezyjne oraz zinwentaryzować infrastrukturę komunalną. Dlatego pierwszy ogólny plan regulacyjny zatwierdzono dopiero w 1961 roku. Architekci w fazie socrealistycznej nawiązywali do planowania sięgającego do tradycji klasycystycznej co możemy dostrzec na przykładzie ZOR - U nr. III. Jednakże szybko w okresie małej stabilizacji powrócili( w małej skali) do planowania modernistycznego w duchu karty ateńskiej(osiedle Tuwima). Przyspieszenie nastąpiło na przełomie lat 60-tych i 70-tych wieku kiedy to rozpoczęto wielką przebudowę centrum miasta Bielska - Białej. Nowoczesną zabudowę miała towarzyszyć rozbudowa sieci komunikacyjnej.  Plany te okazały się zbyt przeskalowane. Ich realizacji towarzyszyły typowe mankamenty planowania według zasad póznego modernizmu. Planiści zmienili owe koncepcje już w latach 80 -tych XX wieku. Jednakże decyzje podjęte w minionym stuleciu nadal rzutują  na współczesne planowanie miasta Bielska - Białej.

Wojciech Kominiak

"Biała na taśmie filmowej"

Biała na taśmie filmowej to uchwycenie wizerunku Białej zapisanego na tasmie filmowej- w dokumencie oraz filmie fabularnym. W 1919 kilka ujęć Białej znalazło się w zrealizowanym przez Macierz Ziemi Cieszyńskim  filmie plebiscytowyym. Dopiero cztery dekady później , w 1959 r., kilka ujęć tej części miasta zagościło w dokumentalnym filmie zrealizowanym przez Studio Filmów Rysunkowych w Bielsku-Białej opiewającym piękno pobliskich gór. Sześć lat później ujęcia z Białej znalazły się w jednej z noweli filmu fabularnego o sportowcach. W 2011 r. do Białej zjechała ekipa filmowców z czołowką polskich aktorów realizująca opowieść o legendzie strajków z okresu stanu wojennego uwikłanego w oskarżenia o współpracę z SB. W prezentacji zaprezentowano również ujęcia  Białej realizowane przez działający w latach 1959-1988 w mieście klub filmowy AKF Bielsko.

" Biała w 1991 r."

Dziesieciominutowy film dokumentalny złożony z ujęć realizowanych w 1991 r. przez nieżyjącego już Mieczysława Tomiczka- znanego bielskiego kolekcjonera. Na filmie dokumentującym tamten okres znalazło się  wiele interesujacych ujęć rejestrujacych obraz życia codziennego m.in. na ul. 11 listopada i ul. ks. S. Stojałowskiego.

 

Fotogaleria:

 Clipboard08 Clipboard09 Clipboard10 Clipboard11 KOnferencja Biała 6.10.2017 nr 2 KOnferencja Biała 6.10.2017 nr 3 KOnferencja Biała 6.10.2017 nr 4 KOnferencja Biała 6.10.2017 nr 5 KOnferencja Biała 6.10.2017 nr 6 KOnferencja Biała 6.10.2017 nr 7 KOnferencja Biała 6.10.2017 nr 8 KOnferencja Biała 6.10.2017 nr 9 KOnferencja Biała 6.10.2017 nr 10 KOnferencja Biała 6.10.2017 nr 11 KOnferencja Biała 6.10.2017 nr 12 KOnferencja Biała 6.10.2017 nr 13 KOnferencja Biała 6.10.2017 nr 14 KOnferencja Biała 6.10.2017 nr 15 KOnferencja Biała 6.10.2017 nr 16 KOnferencja Biała 6.10.2017 nr 17 KOnferencja Biała 6.10.2017 nr 18 KOnferencja Biała 6.10.2017 nr 19 KOnferencja Biała 6.10.2017 nr 20 KOnferencja Biała 6.10.2017 nr 22 KOnferencja Biała 6.10.2017 nr 23 KOnferencja Biała 6.10.2017 nr 25 KOnferencja Biała 6.10.2017 nr 26 KOnferencja Biała 6.10.2017 nr 27 KOnferencja Biała 6.10.2017 nr 28 KOnferencja Biała 6.10.2017 nr 29 KOnferencja Biała 6.10.2017 nr 30 KOnferencja Biała 6.10.2017 nr 31 KOnferencja Biała 6.10.2017 nr 32 KOnferencja Biała 6.10.2017 nr 33 KOnferencja Biała 6.10.2017 nr 34 KOnferencja Biała 6.10.2017 nr 35 KOnferencja Biała 6.10.2017 nr 36 KOnferencja Biała 6.10.2017 nr 37

 

 

 


Dodaj komentarz